"Ben Bağımlı Mıyım?"
Şu 11 soruyu kendinize sorun; en az 2 "evet" varsa okumaya devam edin:
- "Ben kontrol ediyorum" deyip tekrar etmek
- Azaltma/bırakma denemelerinde başarısız olmak
- Davranışı gizlemek veya küçümsemek
- Onsuz huzursuzluk, irritabilite, boşluk hissi
- Aynı etki için daha fazlasına ihtiyaç duymak
- Önceden önemli olan aktiviteleri ihmal etmek
- İlişkilerde sürtüşme ve uzaklaşma
- Suçluluk hissedip yine de devam etmek
- Uyku ve ruh halinde bozulma
- Günlük planı buna göre yapmak
11 Artık keyif almamak ama "ihtiyaç" hissetmek
Klinik olarak bağımlılık (madde kullanım bozukluğu); kontrol kaybı, işlevsellikte bozulma ve fizyolojik adaptasyonla tanımlanır. Özellikle kontrol kaybı ve durduramama tanının merkezindedir.
Tanısal çerçevede öne çıkan boyutlar:
- Kontrol kaybı — planlanandan fazla kullanım, bırakma/azaltma girişimlerinin başarısız olması
- Zaman ve zihinsel yatırım — maddenin temini, kullanımı veya etkisinden çıkma sürecine aşırı zaman harcama
- Tolerans ve yoksunluk — aynı etki için artan miktar gereksinimi, kesildiğinde yoksunluk belirtileri
- Olumsuz sonuçlara rağmen sürdürme
Nörobiyolojik düzeyde: Mezolimbik dopamin sistemi (VTA–nükleus accumbens hattı) tekrar eden uyarımla nöroadaptasyona uğrar. Haz arayışı zamanla yerini negatif duygudan kaçınmaya bırakır.
Tedavi mümkün mü? Evet. Bağımlılık sinsi başlangıçlı, kronik seyirli bir beyin hastalığıdır; ancak tedavi edilebilir bir bozukluktur.
- Psikoterapi (nüksleri önleme, aşerme ile baş etme) ve aile bilgilendirilmesi
- İlaçla tedavi (yoksunluk yönetimi, aşermeyi azaltma, eşlik eden depresyon/anksiyete tedavisi)
Alkol, madde, kumar, sigara, kafein ve internet kullanımı riskli alanlardır. Bağımlılık bir irade sorunu değil; biyopsikososyal bir bozukluktur. Erken başvuru prognozu belirgin şekilde iyileştirir.
Kumar Oynama Bozukluğu
Kumar oynama bozukluğu (kumar bağımlılığı), işlevsellikte bozulmaya neden olacak şekilde ve sürekli biçimde kumar oynama davranışını tanımlar. Bu terim yalnızca kumarhane oyunlarını değil; at yarışları, şans oyunları, bahis konarak oynanan kart/taş oyunları ve maç tahminlerini de kapsar.
Kumar oynayan herkeste kumar oynama bozukluğu gelişmez; bazıları eğlence amaçlı, sınırlı biçimde oynar. Olumsuz sonuçlara rağmen giderek artan sıklıkta ve daha yüksek paralarla oynanması problemli kumar oynamayı tanımlar. Kişiler genelde aile düzeni bozulduğunda ve borca girdiklerinde tedavi arayışına girer. İlaç ve psikoterapi ile tedavi mümkündür; yeter ki kişi bu bağımlılıktan kurtulmak istesin.